Rinaldo Mangano
RINALDO MANGANO
POESIE
Presentazione
Ricordo mio zio Rinaldo sempre affabile e di buon umore, generoso e affettuoso nei miei confronti. Non lo frequentavo molto spesso, ma quando ci si incontrava, una volta che io ero divenuto adolescente e poi adulto, parlavamo lo stesso linguaggio e io lo consideravo, come da sempre, un secondo padre.
Gli esponevo entusiasta la mia passione letteraria, gli mostravo alcuni articoli, gli facevo leggere alcuni miei scritti. Lui mi raccontava di sé e delle sue conoscenze artistiche. Mi aveva confidato che, quando si recava al Credito Varesino, vedeva quasi sempre Speri Della Chiesa Jemoli, col quale intratteneva spesso delle conversazioni.
Raramente lo vedevo pensieroso, ed era solo in quelle occasioni in cui si accennava al suo commercio, alle difficoltà di proseguire, ai grandi magazzini che andavano costituendosi e che diventavano dannosamente rivali perché facevano concorrenza ai piccoli commercianti. E allora parlava mestamente delle tratte e delle cambiali da pagare che lo perseguitavano.
Ma il più delle volte, almeno con me, risultava sorridente e gioioso, spesso sarcastico e ironico nel commentare gli avvenimenti che andavano a compiersi di anno in anno e che contrastavano sensibilmente con i suoi ideali e i suoi trascorsi, sia etici che politici.
Lo rivedo, oggi nel ricordo, a Marzio, dove andava in villeggiatura, sempre pronto alla battuta, spiritoso con gli altri villeggianti e grande affabulatore. Tutti gli anni, nel mese di agosto, lo si andava ad incontrare, mio padre ed io, per trascorrere serenamente insieme quei momenti di calura estiva. Ogni tanto, in occasione delle grandi festività, lo ripenso nel raduno gioioso delle nostre famiglie, con un calice alzato mentre recitava con dovizia versi che apparivano, e forse lo erano, improvvisati, comprensibilmente felice e grato al Destino che gli permetteva il buon umore e l’affetto dei parenti, nonostante tutte le difficoltà che chiunque dei presenti forse potesse incontrare.
In quelle circostanze si ascoltava in doveroso silenzio la voce appassionata e tenorile dell’altro zio, Battista, mentre cantava romanze e pezzi d’opera con gran maestria. Ci si nutriva d’arte e l’arte ci saziava.
Questa era la nostra religione.
Piccolo di statura, come me del resto, magro, un po’ ingobbito a causa del lavoro svolto in gioventù, possedeva due occhi grigi che accompagnavano i suoi pensieri e che completavano le sue parole allorché rimaneva in silenzio e in meditazione, per riprendersi successivamente nel racconto di storie, vere o inventate, nella lettura di qualche suo verso, nella brillante rievocazione dei suoi anni giovanili.
I suoi gesti erano per lo più misurati. Non l’ho mai visto trascendere o prevalere sugli altri. Era modesto, comprensivo. Si inorgogliva solo quando qualcuno della sua famiglia otteneva risultati positivi o quando qualche Ente Pubblico o qualche Associazione gli conferiva merito e gratitudine. Di solito era una medaglia, per questa o quell’altra mansione.
Ha lavorato per molti anni nel ramo del commercio, dapprima come apprendista (garzunèl, come si era chiamato in una sua poesia) e in seguito come autonomo.
I suoi contemporanei lo definivano intraprendente e socievole, attento alla sua clientela, sempre pronto all’aiuto e alla solidarietà. Il suo negozio era rinomato e stimato non solo in viale Belforte, dove risiedeva, ma anche in tutta Varese. Per alcuni anni, infatti, aveva dato vita ad un chiosco-giardino in cui si potevano gustare deliziosi gelati, aperitivi ed altro.Avendo però fin da bambino la passione per la poesia dialettale, negli anni del riposo dal lavoro, si è dedicato alle composizioni in dialetto varesino.
Ha quindi partecipato ai concorsi della “Famiglia bosina” riportando premi e consensi.
Una sua lirica, “Ul mè dialett”, risultata vincitrice per il terzo posto, è stata pubblicata nel 1966 ad opera della stessa Famiglia bosina in un opuscolo dedicato appunto al Primo concorso di poesia dialettale.
L’anno successivo un’altra sua poesia otterrà il terzo posto nel medesimo concorso. Si tratterà di “U la mè tèra”, che verrà pubblicata nel volume “Varese, città giardino” di Vittorino Carinella, edito nel 1968 dalla varesina “La tecnografica”.
Nel 1969, infine, salirà ancora sul podio, al terzo posto, con la lirica “Ul mè patrimòni”.
In lingua, come paroliere, ha composto alcune canzoni. Segnalo una di queste, molto brillante e sbarazzina, dal titolo “Tutto è vano”, (“tutto è van fuorché l’amore, nessun detto è più sincer”: recitava il ritornello). Venne registrata in un 45 giri dal gruppo “I 5 Lords” con la cantante Vània Scalia presso la Casa Discografica “Dischi Hélène”.
È presente, invece, come poeta, con alcuni brani nell’importante Antologia, a livello nazionale, intitolata “Cento e passa poeti dialettali” pubblicata nel 1973 dalla Casa Editrice Todariana di Milano a cura di Teodoro Giùttari e Luigi Grande.
Questo il giudizio critico ivi espresso:
«Punta, per la sua poesia dialettale, su temi piuttosto consueti a questa: la nota encomiastica-regionalistica o la battuta spiritosa e umoristica, raggiungendo effetti abbastanza piacevoli. Nella poesia “Varés” riesce, nella descrizione delle bellezze della città, a trarre dalla sua tavolozza qualche pennellata buona:
“I so dinturni pö, a hin meravigliüs:
L’è tütt un sü e giò da pioon e coj e culinet…
Cunt di veduu, ch’inn lì a posta pa’ i curius
E chi ga piàs un bèl intrégh e mia tajaa a fétt.
Gh’è tütt in gir una filéra de bèi vil,Cun i giardìt cunt dènt i piont ch’in seculàr…E da qui fiùr, che a primavera fan scintìlTont sbarlüsisan, a culur, cumè ‘n fulàr”
Piena di sincero amore per la propria città, percorsa da una sottile vena di malinconia, ma non priva di un pizzico di humor è la poesia “Nà dumonda al Destìn”, in cui l’autore, dopo avere indugiato a ricordare la sua giovinezza, immagina di parlare col Destino, cui chiede di tornare indietro nel tempo, sì da poter continuare a gustare le bellezze di Varese e dintorni. Ma il Destino lo rimbrotta.
A set maraa – al dis mo lü, tütt risentii –
Gh’è niènt da fa, ta l’hô già dij… e mia insìst,
parchè po vés, d’andà in pegg … a sem capii?
Chi che trop vör, da sòlit … dòpu l’è trist!
Resti lì ‘n mumènt senza fiaa, pö ga fô:
ma mi, quond sènti sunà certi campàn …
a dévat cred, ca sô pü dì né si né no,
tont l’è la cumuziôn e l’afèt ca ma fàn! …
Ma par da rivìv! … ma ripôrtan in mènt
– Chissà pö cum’a l’è – certi tèmp lunton…
Ma par d’avéi sentii, quasi certamènt,
düsènt, tresènt ann fà… o al tèmp di Rümòn!
E l’è par quel, ca vöri na pròruga adès:
mi, s’evi già chì in ispìrit a Varés…
e la ma spètta – cùma c’al duvarìa vèss –
cumè premi da fedeltà! … A sem intes?
“Adès basta! – Al ma diss anmò ‘l Destìn –Piantémala lì e vèn chì pü a rudegàm…Uramai ga nô già… fin sura dul cupìn…Tì e la to storia e tütt ul tò impluràm!
Bèn! Sa l’è inscì stà tènt – mi ta la fô…
– A ga ribàti adès tütt curtès … –
Sent: ma fò ibernà! Sa po sì… sa po no…
Ma mì, fra cènt’ann, vöri vidè ‘n mo Vares!”
La lunga poesia “Ul cuntrat du la sutàna” dà il destro all’autore di rievocare la Varese di circa mezzo secolo fa. Allora, egli dice, faceva “’l garzunel” presso il negozio di tal Bottini. Ed ecco che un giorno si presenta un gruppo di donne per acquistare la stoffa per fare una sottana. Dopo mille discussioni sulla qualità della stoffa, il prezzo e la metratura, la madre pretende, a conti fatti, che si riduca la metratura.
“Par mo, te set na tusa da desdòt ann,
e vegnarà ul to mumènt onca par ti:
quond sare innònz d’età, e senza affàn
te pudarét dispôn e fa, ‘n ca mei da mi2.
Nel 2013 il “Cenacolo dei poeti e degli scrittori varesini e varesotti” lo ha voluto omaggiare inserendolo nell’Antologia “I stràa d’ra Puesìa” con la lirica “U la mè tèra”, chiaramente e sensibilmente encomiastica. Un riconoscimento meritato ma postumo. Infatti, sebbene la suddetta associazione fosse stata fondata nel 1976, mio zio, per probabili limiti di salute e di età, non ne fece mai parte.– “A no!!! – al salta sü ‘l Butìn, tra ‘l divertìiE l’esasperaa – Ul so dì al var nagôt:par na sutàna, ca cünta – o gènt sentìi: –in mia i danée ô i ann, ma l’è… quel che ghè sôtt”.»
Quello che si può notare, però, in definitiva, è che oltre l’encomio, nelle sue poesie si ritrova una capacità descrittiva puntigliosa e precisa. L’immagine della sua Varese ne esce nitida, sia dai ricordi, sia dalla contemporaneità, come una foto a tutto campo che ne riassume le caratteristiche.
L’è tütt una cadena immaculava,
Lì… a fa sfund a un tocch dul nost scenari,
parchè l’è bel e l’è straordinari.
parchè l’è bel e l’è straordinari.
mè ‘na curnis, al quàdar culegàva
E guardate come ben s’intona quell’anastrofe (al quàdar culegàva) con il successivo e naturale enjambement. Si tratta sicuramente di una delle migliori e più efficaci quartine che abbia prodotto.
Tuttavia per lui non esiste solo la Natura con le sue bellezze. Così come non esiste unicamente il passato con i suoi ricordi. Se guarda al presente e su esso riflette, ne riporta un quadro effettivamente pessimistico. L’oggi risulta caotico, incomprensibilmente disumano. I valori che erano stati la sua guida spirituale e morale, vengono dissolti nell’affanno e nella bramosia del tempo. E non si tratta semplicemente di nostalgia del passato, bensì di desiderio di umanizzazione e pace sociale.
Udùr da benzìna, da gas e oli brüsaa,
frenàd repentìn, stridènt, acceleràd,
sterzàad, tampunamènt; gènt intrapulaa
ca imprécan lì, in mez ai strumbazàd.
ca imprécan lì, in mez ai strumbazàd.
Non si intravede, dunque, nelle sue poesie, come sostenevano i curatori dell’Antologia “Cento e passa poeti dialettali”, sopra citata, solo la parte encomiastica, ma anche una certa critica alla società odierna. Un trasporto, sicuramente, verso il rimpianto del passato, che lo guida al rimprovero di un presente poco comprensibile e compreso.
Accanto a ciò il suo sguardo si sofferma sugli stati d’animo, e qui è la sua voglia di sorriso e di satira a prevalere. In questo e per questo va a colpire anche alcuni vezzi paesani o abitudini nostrane, come quello di comperare o vendere agendo sul prezzo e sulla furbizia di entrambe le parti, compratore e venditore.
– “Eccu fai – dis ul Butìn – dùdas par vot:
Növ e sessanta, pö a gh’è, par la balzàna,
un tocc da födra: duu par növ desdott…
fan, vündas e quaranta tütt la sutàna.”
un tocc da födra: duu par növ desdott…
fan, vündas e quaranta tütt la sutàna.”
– “Mai pü, sciur!!... – la s’ciopa fö la mama –
Da sottolineare, infine, e l’osservazione non è tra le meno importanti, sebben inserita all’ultimo, che le sue liriche sono altrettanti poemetti, non solo per la lunghezza degli stessi, ma per la qualità descrittiva in essi contenuta. Appaiono all’occhio del lettore come tante storie (panzanigh, direbbe lui) dove si raccontano fatti, vicende, episodi, situazioni, stati d’animo d’un varesino innamorato della propria città.Tütt qujj danée lì: ma lü l’è dree strapàm…gô scià dü scüd… e la tèsta mè na fiama:dô altéz mèen püttòst… – l’è inütil a guardàm…
Insomma, un quadro prealpino che rivive nei versi di un poeta naïf, onesto con se stesso e con i lettori.
Giuliano Mangano (Enea Biumi)
Cadrezzate con Osmate, Gennaio – marzo 2024
La Basilica di San Vittore - Varese
Disegno del Poeta Varesino Paolo Rattazzi
U la mè tèra
U la mè tèra, sa fa par dì, l'è quèla
in dùva c'hô cuminciaa a viv da fiö:
in dùva c'hô cuminciaa a viv da fiö:
ca sônt vegnü grond e, föra da tutèla
hô truvaa la dona ca g'hô al fionch in cö.
U la mè tèra, a l'hô percursa in driz e 'n vèrz:
strad e stradet, fos, sentee, campagn, lög e praa,
a hïn cum’a füdesan mè, parchè, a part i scherz,
pà i mè necessità insomma, a jô duvraa.
Biüm da Sôt, Belfôrt, ul Valegg, Val Ulona…
'l Culumbee, la Sàssara, 'l Casìn di strjj…
la Cassina Mentast... (inscì a la bòna)
i' hô giraa e rigiraa... hô sentii cantà i grjj.
Giübian, ul Cruzìn, i Büstec, ul Vivirö…
la Malnasca, ul Gaggiôn, la Cà bassa…
la Füga du La Roca, l' Pravasc... e, eccu pö,
la Cassìna Giônta: tüta squnquassa.
Sant Fermo, i Rônck, i Zjj, ul Stalàsc, ul Triòss…
u Rör, i Pastùr, la Cà Rossa, la Büsmàra…
i Caverzaas e, sü in alt, i Fratìt — a sura 'l foss —
paisòn: gallìn, occ, vacc... e tüt u la cagnàra.
San Cassòn, San Pédar, ul Casìn Bidìn...
ul Pônt Rôtt, i Marzö, ul Bruson, i Brüghéra...
la Cà 'l Bôsck, ul Caséla, San Bernardìn...
ul Cichéta, 'l Duées, in Piàm, la Pinéra:
tüt post che mi, ho frequentaa mila vôlt:
a fà legna, a catà castegn, a catà giustrèi...
par fungg, par lümacc e,... chi a sônt disinvolt:
par ciapà un quai ghèi par mi e i mè fredèi.
Eccu! Questa, par dì, l'è la me tèra,
dùva ho vivüu e dùva ho tribülaa,
dùv'ho suffrii e ho piangiü in temp da guèra:
ma cèrti vôlt, sem stai cuntènt e hem cantaa.
Mi la àmi, sura tütt, parchè a l'è 'l mè mônd,
lur: mè pàdar e mè màdar evan da Bèlfôrt,
e incö, nissün ma pò devia ô fam scunfônd:
vurès, par un minüt, vedèla dopu môrt.
(Terzo premio Concorso dialettale “Famiglia bosina” – 1967)
Ul mè dialèt
Ul mè dialèt l'è bèl, l'è 'l Varesot:
l'è pitturesc, e 'l preferissi a tücc.
A l’ho imparaa da fiö a Biüm da sot,
quond l'eva magra e sa pativa 'l sücc.
Mi 'l parli facilmént cumè 'n nagote 'l ma ven föra inscì spuntaneamènte 'al spari giô, a vôlt, tutt in dun botanca se pö tasi, par un mumènt.
Chi però, sentii: scunfundèmas mia...
ul mè dialèt — vidii! l'è spatasciaa,
« l'è lucal », l'è mia quel ca ven da via,
né da paes visin, o milanes schisciaa!
Al sarà mia puètic o leterari,ô 'l gavrà mia i verb uguai a l'Italian,però: l'è mia pö 'n sci antiquari:l'è quel real, l'è genuîn, l'è mia Indian.
Se pö par dî « guardee », disi: « vardee »,
a l'è parché 'l sa dis in di nost cà,
e mia par niént, mi disi mia: ra mè miee,
parchè, a l'entra mia 'n dul nost parlà.
Mi 'l senti e 'l scrivi cumè i Büstoc,ciuè: precisament cumà 'l sa parlae se pö, — sa dis — sont l'ültim di matoc...mal dis pür, la mè miee: u la mè Carla.
(Terzo premio Concorso dialettale “Famiglia bosina” - 1966)
Un panuràma spetaculùs
L’è ‘na giurnava da giügn, belissima:
limpida, luminusa, ciel tütt seren,
mi, par na cumbinaziun rarissima,
sunt chi in un post privilegià, a fin da ben.
Sunt in cà d’un amisun, su un’altüra,in d’un bel palaz inturna a la città.Sem sü la terazza, faia a dismisüra,duva a piaciment sa ved, da chi e da là.
Che spetacul, da sta bèla pusiziùn,
l’è tütt un panurama incantevul,
estès, cun n’infinità da variaziùn,
ca dan ai öcc… quaicòs propi piacevul.
Eccu: vers sinistra la piana da Zà,Murnagh, Casal Litta, fina a Sest Calend,pussè da fionch Varòn Borghi e Ternàe da scià… ul nostar lagh… tütt sbarlusent.
In luntanonza ai post ch’emm numinà
sa intraved ul re di lag: ul Lag Magiur.
E da là da quest … ghè da restà incantà:
sa ved ul Rosa in tutt ul so splendur.
L’è tütt una cadena immaculava,Lì… a fa sfund a un tocch dul nost scenari,mè ‘na curnis, al quadar culegavaparchè l’è bel e l’è straordinari.
Eccu adès, pussè in chi, ul Mutarun,
i muntagn du l’Ossola, Intra e Laven,
ul Comp di Fiur, cun l’aria dul padrun,
parchè urmai, chi semm da cà: né pü né men.
In facia a nünch… quel giuièl dul Sacru Munt,cui so capèl, la rampigava e la gesa,pussè sott Sant’Ambrös: senza cunfrunt,pa i so vill e la pusiziun cuntesa.
Da scià: ul Runchet di Fè, Biüm da Sura…
Ed eccu chi, davonti a nünch, la città:
magnifica e bèla, a qualsiasi ura,
cul so campanin che gà dà dignità.
Adès, semm a metà dul nostar panurama,che a riturnà in fund, duva l’hemm lassà,ven adrè di post che g’han ‘na certa fama,par na storia ca riguarda i antenà.
Bregazzana, la Martica, ‘l Monarco,
hinn i post ca fan part du la legenda,
pussè luntòn sa ved cumè un gron parco,
l’è Quassa al Munt, cunt tütt la so vicenda.
Eccu pö la Svizzera, da là du l’Ursa,ul Sont Salvadur, ul Brè… sura Lugòn,e là in fund, cumè dent in una morsa,quattar munt pien da nev, ma ben luntòn.
Pussè a destra ul Generus, bellissim,
cui so alberghi e in cima ul Belvedè,
che incö, al sa ved propi benissim,
dato ul dì lusènt e bel, ca l’è un piasè.
Eccu Clivi, Saltrio, Viggiù… pussè scià,la Baraggia e Velmè: e lì … sul stess cantunCantèl, Rödur, Cagn e Cuncagn… da là,i muntagn sura Com … Lecch cul so Resegun.
Eccu Ulgià, Albiö, Binagh, Sont Salvu,
e da chi: Venegon, Vedon, Gürun e Malnà.
Ma adès … hemm finì: e par mì ghè giò ul su.
D’adrè da nünch: Bigiögiar e la gesa di frà.
A ‘sto punto un quai furest al podarà dì:ma pussibil! Ho girà ‘n ca mì munt e paèsin duva l’eva pö a vidè tucc qui post lì?Ma... diamìn! disi mì… Sa po savèl… a Varés!
Varés
Varés a l’è una beléza, a l’è un giuièl
l’è lì cumè un bèl fiùr in mèzz a un prà…
L’è atraènta, e ünic l’è ul so mudèl,
la ga pias a tüti, l’è una perla dul creà.
I so dinturni pö a hinn meravigliùs:l’è tütt un sü e giò da pioon e coj e culinétt,cunt di vedüü ch’hinn lì a posta pa i curiùs,e chi ga pias un bèl intregh, e mia taià a fétt.
Ghè, tütt in gir, una filera de bèi vil
cun i giarditt cun dent i piont ch’in seculàar:
e da qui fiùur che in primavera fan scintill
tont sbarlusisant, a culur cumè un fular.
Varés l’è na città privilegiavapar ul so ciel, ul clima, l’aria bona,l’è in mezz al verd, bèla e profumava,l’è lì mè na regina, una matrona.
La ga a guardia di so port di bei campagn,
la ga ul so lagh che, a vurè, la po spegiàss,
e pussè in là, mia tropp lunton, i so muntagn
duva sa po uservà ul bèll senza smargiàss.
Varés l’è laburiosa par i so gentca in mai fermi, e se dan un grond dafà,in ingegnùs, e soratütt intrapendent,cal sia cume sa sia, ma pö, fan sü la ca.
Tücc lavuran, gh’è nessün ca fa nagott:
oman, don, giuvin, in centen e centen d’aziend
sa prodigan, costruisan, sa dan sott:
tütt da növ: mo l’è passa ‘l temp di ramend.
O Varés o car Varés, cume ta vöri bèn!Ti par mi set propi ul pussè bel paés.Se Milan l’è un gron Milan, nünch sem mia de mèn:podum dì fort: però Varés a l’è Varés!
Nà dumonda al Destìn
Chissà pö ma l’è stai…se par un sbàli…
o da prupòsit… fàtu sta ca sônt nassüü
propi a Varés! (L’eva già ‘l mè bersàli.)
Vedarì pö… g’hô nagot da tèn scundüü.
Chì, dônca, hô cuminciaa a viv da fiö.
(Cumè previst, l’eva propi ‘l mè ambient…)
Gh’eva da tütt: visìn a cà un bèl rungiö…
e praa, lög, campàgn… e onca früta par niènt.
Gh’eva i bôsk cunt dènt i nid, üsèi ca cantàva,
piont fiurii… prufüm da primavera,
e da la cà, in duva che mi abitàva,
vidèvi ‘l campanìn, da la ringhera.
Bèn! Tajèm cürt: sônt diventaa ‘n giuvinòt,
e chì i robb han incuminciaa a cambià ‘n cicìn:
ciàr da lüna, passegiadìn a mezanòt…
cuntèmplaziôn, o pür, in cerca d’un amurìn…
Mi, a s’evi par ul bèl: sia par quel vivènt…
cumè par quel che nünch, védum in gir:
ul bèl ciél azür, i bèi dì da su splendènt,
i not da lüna e i tonti stèl, da cèrti sir!
Ma, gh’eva un’àltar bèl: quel dul nost Varés!
Quonti vôlt l’ho rimiraa da chì e da là…
da tütt i altür,… dal bas… o in gìr par i paés!
L’eva ‘l mè passatèmp… e l’eva ‘l mè dafà.
Adès, a mè restaa i ricôrd: gh’è passaa i ann,
e gh’è passaa i bèi tèmp di caminàat a pee!
Vurés anmò girà… ma pö, a vèn l’affàn,
e certi bèi vedüü… urmài, jô lassaa indree.
E l’è inscì, che una sira du l’ann passaa,
lì par lì, setà giô ‘n sü l’utumàna…
sènza acôrgias, sübit dopu avè mangiaa…
a inìzi a sugnà, cùma sa fudés a nana!|…
Cunt chi parli? Nient e mèn che cul Destìn!
Ti – ga disi – ca set ul nòstar Creatùr…
ca ta dispônat,… sènt? Fam un favurìn!
Ta sarô ricunuscènt… ô gron Signùr!
– Lì cumincia ‘l cunversàri – sa ti vöt,
– Al ma dis – fat avanti, e dag sôt a spiferà…
Mi – ripeti – a vô drè andà giò dul möt
e vurès pà ‘n pù, ai tèmp giùvin riturnà!...
E set parchè? A ga vöi bèn al mè Varés:
e ma vedi, pôc a pôc, che duvrò abandunàl!
Inlura Tì, ca ti set inscì curtees…
fam nà indré… e mi sônt cèrt da rimiràl!
Sà te disat mai! – Al ma dis mo ‘l Destin –
Sa pò no, sa pò! Sa ta ven in mènt?...
Andà in dré in dul tèmp! Oh, poar meschìn!
Va cà durmì, va, … e pènsa al diferènt
Ma mì, dévat savé – ga disi adès –
Ca sônt ligaa ai ricôrd dul tèmp dul passaa:
sônt tacalà – cum’a sa dis – ad acqua e gès,
e pòdi mia sütà ‘n dà innonz … a ma fô maa.
Vurée nà indrè, a sura tütt, par la rêsun,
ca mi vivi pà i beléz dul mè paés:
e vöri mia aluntanàm – disi dabon! –
cul pas da cursa … e lasà ‘n dre Varés!
Vidé pü i so purteghit, ul sont Vittùr,
i so piazzétt, tütt i so straad, i viculìt:
vidé pü u ‘l so bèl ciel, ul so culùr,
i culinét, ul so bèl lag, i so giardìt!...
Vidé pü i paes atùrna: Casbén, Bubià,
Masnàg, Sont’Ambrös, la Madòna dul Mônt…
Cudelàg, Cartàbia, Devé, Bügügià,Giübion, Biüm da Sôt e i muntàgn lì da frônt!
A no! La sia mai dìa! Sènt ul mè car Destìn:
Pütost, dam na proruga par un trènt’ann…
E ‘nscì com’a sônt … o pür… pussee giuvanìn,
par fa che mi, pòssa rivàg sènza dan!
A set maraa – al dis mo lü, tütt risentii –
Gh’è niènt da fa, ta l’hô già dij… e mia insìst,
parchè po vés, d’andà in pegg … a sem capii?
Chi che trop vör, da sòlit … dòpu l’è trist!
Resti lì ‘n mumènt senza fiaa, pö ga fô:
ma mi, quond sènti sunà certi campàn …
a dévat cred, ca sô pü dì né si né no,
tont l’è la cumuziôn e l’afèt ca ma fàn! …
Ma par da rivìv! … ma ripôrtan in mènt
– Chissà pö cum’a l’è – certi tèmp lunton…Ma par d’avéi sentii, quasi certamènt,düsènt, tresènt ann fà… o al tèmp di Rümòn!
E l’è par quel, ca vöri na pròruga adès:
mi, s’evi già chì in ispìrit a Varés…
e la ma spètta – cùma c’al duvarìa vèss –
cumè premi da fedeltà! … A sem intés?
“Adès basta! – Al ma diss anmò ‘l Destìn –Piantémala lì e vèn chì pü a rudegàm…Uramai ga nô già… fin sura dul cupìn…Tì e la to storia e tütt ul tò impluràm!
Bèn! Sa l’è inscì stà tènt – mi ta la fô…
– A ga ribàti adès tütt curtès … –
Sent: ma fò ibernà! Sa po sì… sa po no…
Ma mì, fra cènt’ann, vöri vidè ‘n mo Varés!”
Cum’a l’eva bèl Bèlfôrt quond viaggiàva ‘l câr di bö!
A quî tèmp là, in Viàl Bèlfôrt a gh’eva i praa…
pôc cà: un sèt o vot da chî e cinq o sees da là
évan tütt quel ca sa diséva, u l’abitaa…
ultra, pussé indènt, una quai altra cà.
Da una part, ul “Lazarét” près a la Gesa,
pö i “Campàna”: nà cà sènza simetrìa;da l’altra part, u la “Ruchèta” e la scesa…e püssè sü “La Vigna”: una cà e n’usterìa.
In fônd al Viàl, sü de par lee, la Rocca:
na custrüziôn végia, cui purteghìt
mè i chiòstar, e ‘l campanìn cunt u’ la cioca…
pö ‘l curtìl, fai a quadraa, e i mür con sü i bissit.
In da stà Rocca ga abitàva i paisòn,
e i lucài, évan spartü fö, tra abitaziôn,
stal, cassìn, pulee e ‘l furnu par ul poon,
duva, ogni tant, sfurnàvan giô i so raziòn.
Lat par tücc – e l’eva bôon – appena mungiü:
in di cà – una vôlta di Viscônt Mudrôn –
una deséna da stal multu cunussü,
e tont da stema, fö sül mür, con sü ‘l bissôn.
Cuntadìt in trüscia föra pa’ i campagn,
in di praa, in di lög… bésti sôt al giù,
prufüm de féen, aria bôna di muntagn,
matìna, mez dì e sira dopu giô ‘l su.
Inlùra, sül viàl, viaggiàva ‘l câr di bö
e perìcul ga n’eva mìa: un quai carét,
cônt sü la sàbbia… e d’adrè un mügg da fiö,
na quai caroza, cu’l cucchier sü a cassèt.
A quî mumènt là, essèndas sü la strava
l’eva mìa diffìcil sèntì da stî discùrs:
ciau Ceck, sa cumìncia la giurnava?
Sì Togn! Hô già fai tre vôlt tütt ul pèrcùrs…
innonz in dré cônt ‘u la bônza giô pa’ i praa,
pö turnà cà fa regurì i bèsti e via…
da bèl növ, cum’ avéss appèna cuminciàa,
parchè, bögn stag a dré, se no sa regöi mìa…
e sperèm quest’ann pa’ i fèen, ca sìum d’andà bèen:
mìa da v’es anmò, un ann cônt la sücìna,
da duvé, mè quel passaa, mètigan dèen,truvàndas a la fin côn vôia la cassina.
Eccu, quisti, prèss ‘a pôc, i cunversàri
ca sa sentìva a quî tèmp là in sül viàl,
ma incö a gh’è cambiàa l’abecedàri
e in fatto da ragiunà… vem multu mal.
Adès ul viàl, cum’a vidîi, l’è tütt un abitaa….
pü nanca ‘n spàazi vöi, però… in cumpèns,
a tütt i ur e pö da not…. un fracàs cuntinuaa:
ul via vai di màchin… roba da pèrd i sèns!
Autumòbil, càmions, turpedùni,
furguncìt, mutuciclèt d’ogni genar,
una risma da veìcul fracassùni…
a tüta cursa… e cui peduni, mìa trop tènar.
Udùr da benzìna, da gas e oli brüsaa,
frenàd repentìn, stridènt, acceleràd,
sterzàad, tampunamènt; gènt intrapulaa
ca imprécan lì, in mez ai strumbazàd:
“Brüt danaa d’un incusciènt, farabüt…
Sem chî ‘n mèz al zebraa e lü ‘l tènta ‘l surpàss:
cà ta vegna ‘n ghöb… o màartur d’un cò brüt…
innònz che cur sènza bisògn, e fa ‘l smargiàss.”
─ Quest, o pegg sa po’ sentì in ogni mumènt…Cumè pür, chi sa cunsìglia tra da lur:“Ma, sta attènt: Guarda da là! Sta chî a rènt!...
Guarda da chî… guarda da dree! Spècia a cur!...
A védat mìa? Al vèen da dèstra! Làssal nà:
guarda a sinistra, mìa in aria! Ma sa fet?...
Te vö nâ in Paradis? Tìrat da là!...
Ga pènsan lur: in d’un àttim ta fan net!”
─ Tèl là! Ecu! Anmò n’àltar incidènt!...
Visìn al Buciù… han centra una piònta…
Dô màchin…. Te là che roba! Vaa la gènt!
Incö l’è quel di trii… Madona Sonta!
Sènt ma vùsan!! D’una part l’è mei inscì…
sa tàcan lit, a l’è da cèrt, gh’è mìa da môrt…
parchè, – l’è stài un quai ann fa – propi lì,
ha lasaa i oss na pôra dona da Belfôrt.
Ah!... ‘l prugrès! Al sarà na roba bèla…
però adès, ma par, gh’è chî ca fa ‘l dapü…
cènt a l’ura? Macchè! Nessün cautèla:
a düsènt, per bacco! O dumà mi o dumà lü!
Quest, par dì, cùsa l’è incö ‘l Viàl Bèlfôrt…
e pür sàvendas che ga n’è anmò da pegg,
mi disi: l’eva mei, e nissün ma po' da tôrt,
quon viaggiava ‘l câr di bö e ‘i so agégg.
Ul miràcul da Varés
Bèn! Gìrala da chì, gìrala da là…
la mè pulènta, mi vo sempar a finì
in quel ca l’è ‘l creàa… urmai sa sa!...
in quel ca l’è ‘l creàa… urmai sa sa!...
Mi ami la natüra: sônt fai inscì!
Par mi gh’è niènt da püsseee strabiliònt,
niènt da püssee atraènt da quel ca sa ved;
sia ca guàrdum un fiur o pür di piònt,
parchè inturna a l’è tütt bèl, cred e non cred.
Podaria cüntà sü ‘n ca di barzelèt,
o di panzànigh da fa rid, o di sturièl,
ma pö ma làsi ciapà par ul culét…
l’è püssee fôrt da mi: ga vör ul bèl!
I mai pensaa, o gènt, a la mansiôn dul su?
A l’alternàs dul dì e du la not, e ai stagiôn?...
A la vita da tütt côs! Penség un pu!
S’al ga füs mia lü, a farìum ul furmentôn?
I mai pensaa pö, al miràcul da esist?
Va par niènt? Nünch védum, nünch pàrlum,
nünch sèntum, nünch camìnum e, a vuré insist:
ul sentiment!... Ga ciamée poc? I da crédum!
Nünch vivum in d’un mônd meravigliùs:
interesònt e bèl sôta tütt i aspètt,
un mônd anmò da scuprì, misteriùs,
parchè in so natüra gh’è tütt perfètt.
Ma disii? Parchè la vàca la fa ‘l lat?
Spieghee!... Parchè la galìna la fa l’öv?
E i avìcc! Quel ca ma dàn l’è fôrsi fat?
E ‘l mèrlu parchè ‘l canta quond al piöv?
I miliàrd da stèl ca vidii a sira!...
La lüna, cui so giügh pièn d’umbrii…
La lüs dul dì, e l’aria ca sa respìra!...
La not cùi lüsacü a ‘l cuncèrt di grii!...
Ma ga n’è o gènt! Se mai finii da scuprì:
parfìna la nev l’è fàia da stelét
e ‘l prufüm da cèrti fiùr, chi la sa dì?
E parchè nàs i tumàtis, i erbiôn e i scigulét?
L’è na roba misteriüsa, a dìsan tücc.
Altar chè, a disi mi: l’è un miràcul!
Pensee senz’acqua cum’a sarìum sücc!...
Ringraziém ul Ciél, e invuchém l’uràcul!
Nünch pö, chì a Varés, a gh’em un privilégg:
ultra quel ch’em dii, a gh’em quai cos in pü.
L’è ‘l panurama! … Che, a mìa met giô manegg,
l’è vün di püssee bèi, e poc in pari a lü.
E chi l’ha creaa? Bravu! E chi ha creaa la tèra?
Intònt nünch gudémal, sto panurama,
e fasém par quest cumé na sonta guèra:
tegnémal sü, se no pèrdum la fama.
Valurizém i nost culìn, i nost muntagn.
Gh’em chi ‘n giuièl nünch a Vares: ul Sacru Mônt!
Stémigh a dré, lassem mia ca vàga dènt i ragn:
gh’è già i Tre Crus c’a van dre nà cunsônt!
Urganisém di git, di pasegiàt a pee:
creem di post adàt a’i culaziôn al sac,
creem di atraziôn onca cunt poc danee,
escugitém di idej ca sìan mia bislàc!
Parchè se ‘l Sàcru Mônt, em dii, a l’è ‘n giuièl,
ul Camp di Fiur e i Tre Crusét in mia da mèn.
Quel ca sa ved sü là, quond ul tèmp l’è bèl,
a l’è quaicôs d’incumparàbil e da pièn:
un panurama estés, spetacular;
sa ved ul Rosa, sa ved i lag, i bei culìn,
campagn, paés e città, e pö, l’è mia rar,
da vidé Milon, ul Dôm e i so guglietìn.
Adès disarii: va bèn, ma sti rob chì
Che relaziôn g’han pö cunt ul préòmbul?
E sì, gènt, a l’è na roba sola, devum dì:
l’è la realtà, in mia stori e faròmbul!
Quond sa parla da Vares a l’è cumè,
a sa parlàs dul su, di stèl o da la lüna:
l’è tütt un bèl meraviglius sa ga né,
e un’atraziôn, che instéss ga n’é nonch vüna.
E l’è quest ul so miracul: “a l’è na stèla”….
Pa ‘l so panurama e la so belésa
par ul clima, par la so tèra bèla,
e par l’aria fina ca l’è na caréza.
Ul mè patrimòni
Ul mè patrimòni a l’è in di nivul,
l’è fai da nient e da tutt côôs, l’è mè ‘n suspir:
a l’è in du l’aria, e dènt, in mez ai nivul,
du la piöva, quond la vèn da tö ‘l respir.
Ul mè patrimòni cèrt, l’è cunsistènt:l’è mia piccul, l’è mia grond, l’è scunfinaa…l’è invisibil, preziùs… e trasparènt…l’è genüin e l’è bèl ciàr: l’è ‘l mè passaa.
In i recôrd, sia quîî bèi cumè quîî brüt,
vissüu da fiö, vissüu da giùvin e da grond,
in i àttim viv rimàast imprès, a sura tütt,
pa’ i so rifles, par i belèz, pa’ i so dumònd.
Vureés, adès, brevemènt, cônt semplicità,fav partécip d’un quai vün da quîî mumènt,che se pür, pòdan paré nà nüllità,par mi però, in cumè ‘l su: a in fulgènt.
Eccu: una sera da marz, al crepüscul:
nà sera da vènt, nivul pièn da riflès
ca sa rincùran, una grond ura minuscul…
culur vermili, culur cangiànt, cumplès.
Mi giuvincèl, sol sulét in un santee,sü a San Fermo, a gran cursa contra ‘l vènt,uservàndas la scena, tra ‘l gibilee…inebriàndas… divertiii e tütt cuntènt.
Una bèlissima matìna da Pasqua:
mi föra per i praa in cerca di viöl…
e i fiurelit ca nàs dre i fos pièn d’aqua…
cum’a füssan, i püssee bèi fiur da tütt i aiöl.
E intont in gir, un tripüdi da campàn,da ogni part – sia visìn, mè föra da paes –ca ma dàvan emuziôn, e quasi affàn,par ul mumènt solènne dul mè Varés.
Un dòpu disnà, ai dî du l’Ascensiôn:
mi in gir, in aiüt ai paisòn, a fa sü féen:
giurnàda spléndida, calda, su a piccôn…
gènt ca canta, gènt alégra ca sa vör bèen.
Mi giuìssi, lì pa lì, in dul mè cör,e invugliaa canti ‘n ca mi con tütt passiôn:c’al sia ma sasìa… l’è tütt quel che Dio vör:canti ‘n ca mi… e canta pur ul campanôn.
– Propi tanti i ricôrd du la mè tèra:
àttim da felicità, da riflessiôn,
àttim penùs passaa in temp da guèra:
àttim interminàbil pièn da magôn–
Pö, la not dul tri Novèmbar dul desdòtt:not da tripüdi, campanìt scatenaa…gènt ca cur, gènt ca vùsa anmò mèz biôt:viva la paas… e viva viva i nost suldaa.
Disarô anca, d’avé trascùrs na not
cumè d’incànt, par via d’un rusignòeu,
ca l’eva scatenaa e fôrsi talmènt cot
– sa ved – par un amur visìn al Vivirö.
Cumè pür, d’una sera da lüna pienaapéna nasüa, sü in alt a Bèlfôrt:che spetàcul! Che magnifica scena…a vidéla vignì sü tra i piont… d’ogni sôrt!
Hô vist pö, i bèi tramônt da là dul Rosa,
hô vist… a levà ‘l sù da l’alt di tre Crusét…
i bèi not serèn da Vares cun stèl a iòsa…
splendur da su… e arcubalén dopu i saét.
Hô sentîî a bragià ‘l piôt, ho sentîî cantà ‘l cucù…i ghiraghèla… – i raganél di not d’estaa –i cicàal… cul so cuncèrt in cald a pienu su,e la sciguéta, in cèrti not… a menà maa.
Hô vist da sera, i bèi valét dul funtanìn,
puntegiàa da lüciiul… cumè i stèl in ciél
intònt che i grîî, lì dent ai praa visìn,
intunàvan la so nénia al lat e mièl.
Eccu quest, a l’è par dì, ‘l mè patrimòni:un Castèl pien da ricôrd fai sü cunt niènt,sènza sfarz, sènza tonti cerimòni…creaa inscì… a la bôna… semplicemènt…
Però, gh’è nissün che a po' tömal: l’è tütt mè…
l’è persunàl, l’è sòlid, l’è mia cuntees…
e pö, l’è indistrütibil: savîî perchè?
Gh’è dènt i àttim duv’ho vissüu… gh’è dènt Varés!
(3° Premio al Concorso dialettale “Famiglia Bosina” – 1969)
Ul cuntrat du la sutàna
(Usonz d’una volta)In dul mila-növcènt-quattordas a Varés,
sôtt i pôrtic vecc da curs Vitôri Emanuèl,
– a près al Baranzèl – (un pulirö curtees)
gh’eva ‘n mercant da braz: u’l Butìn e so fredèl.
Inlura i pôrtic vecc, par via dul mercaa,– che bôna part, al sa riversàva lìtra via Ferrari e ‘l Brülét – evan frequentaa,(e onca pà ‘i butég) gènt, ga n’eva tütt i dì.
Butég d’ogni sôrta… (un campiunari)
Dô traturjj: la “Valcüvia” e ‘l “Nümar trii”,
un vedriée, un negôzi da bigiutàri…
fris e bindèj, e un mercantèl tütt striminzii…
Un calzular da lüssu: ul Rasìna,un negòzi da gulfìt e majj, e püssé giô,dopu ‘l Garibaldin, un barbée scurlìna…pö n’ufelée e ‘n gran bazàar: a trentatrì va’i dô.
Al lünedì, l’eva cumè un’invasiôn…
gènt da partüt: d’adré e sôtt i pôrtic vecc
gran cunfabulàri… – i massée evan campiôn –
chi vusàva… o sa parlava in di urécc.
Gènt in dul selée, par via di finimènt…O i früst pa ‘i bèsti, gènt in di granàli,tri negòzi lì atàc… ma ognün i so cliènt…padrôn ciapàa… e d’accord sènza batàli.
Pièn l’albergo dü la “Madona del Mônt”,
frequentàa da paisòn, curér e marusée…
chi tacàva lit… guardandas driz in frônt,
chi sa spintunàva e sa chisciàva i pee.
Car e carìt pa ‘i straa… cavài cu ‘i birucìt,gara da cursa e sfida in mèz al curs,gènt ca scapàva… – sia grond mè piscinìt –e chi strillàva e imprecàva sül percùrs.
Bèn, chi vegnem al fatto, e mo va ‘l disi:
mi, in quii tèmp lì a fasevi ‘l garzunèl,
in dul Butìn, – evan mia ann da crisi,
sa lavurava – e sentii stô fatarèl:
propi in vüna da quî giurnàa ch’em dii,lì adré i dees ur e dees e mèza, una matìna,a gh’è chi un grüp da donn – dopu sèntarii –indecìs: prima usèrvan la vedrìna…
pö – vüna a vüna – végnan in negòzi,
quasi in pônta da pee: evan gènt da paés,
e côn lur, gh’eva da fa ‘l scrtabelòzi…
met lì, fa passà, e… giô sti pèzz a dees a dees…
gènt mai persuàas, gènt che prima da cumpràga piaséva a girà scià e là… mèz Varés,e par rivà a sèrvjj… l’eva un groond dafà:ga vuréva vés Giobbe… par nà intées.
Evan cinq donn: dô surèl cu ‘i so tusàn:
a ‘n cèrto pôntu salta sü vüna e la dis:
– “na stofa bôna – la dev dürà ‘n quai ann –
par nà sutàna… un scuzesìn sül gris.”
– Ul Butìn, che prima che lur parlàsan,al gh’avéva fai un gran bèl surisìn,al dis: ma cèrt sciüra, gh’è nonch da fàsan:la cuntenti mi la tusa, (bel facìn!).
Cum’a la sa: par cunprà bèen chi a Varés,
ul so post l’è quest… sôta ai pôrtic vecc!
Alùra, ecco chi: ogni sôrta da scuzées…
Mia spurchévul e fôrt… jà po' met a purtà ‘l secc.
– Fa passà quest chi, fa passà quel là, pö,vüna la dis: ma piasaria quel verdìn…no, rispônd la mama… quel, al gh’a dul fiö…l’è mei quest chi, tra ‘l ciar e scür… ul canarìn.
Tira mola e meséda… a sa decìdan…
Cattan föra ul canarìn… tücc d’accord.
(Mo gh’è ‘l prezi!...) Va a vidé, sa cumbìnan…
– “Prezi bôôn – a dis la mama – sem mia milord!”
– “La guarda sciüra – al fa ‘l Butìn – fô mi…Vöi cuntentàla… quel lì… l’è vün di bèi,ul prezi al sarìa vün e dees, fem inscì:– par preferiv – töl o lasàl… nuvanta ghèi.”
– “Ölla, diàvul! – sàltan sü tücc inséma –
Cônt tütt i métar ca ga vör… a l’è na spesa…
In mia assée dees lira… che bestéma!
Nem ca girum…” (a l’eva già un’intesa).
– “Mama, però, mi ‘l ma piàas – a dis la tüsa –Guarda mia ‘l dees ghèl… va laa… töm quel lì!”– “Tass ti lifròca, te se mia na spüsa…– la rispônd la mama – làssum fa da mi…
Nem da là, in dul Campiott, o ‘l Picinèl.”
– “Ma sî matt, donn! – al ga dis anmò ‘l Butìn –
Mei da mi a gh’è nissün!”... E lur… inscì bèl bèl,
föra dul negòzi, mè i saét… “Ciau Pepìn”:
– “Curigh a dré, ciàmai… ciàpai par un brasc…– al ga ùrdina mò ‘l Betìn al so cumès –Digh che par lur ga fô ‘l prezi püssée strasc,propi tütt, veramènt pà ‘l so interès.”
– In scià… pàrlan mia… pàran coon bastunàa,
pö vüna la dis: cum’em dit nünch o niènt…
– “Ma sì sciùra, pà sta vôlta l’è bèl e fàa!...
Cià i misür – dis ul Butìn – cundiscendènt!
“La tusa l’è bela dispòsta e granda,l’è bèn faia e la gh’è propi da partütt…misürèm chi, di fionch in giô sta bandapö, la circunferènza… (l’è ‘n bèl custrüt!)
“Eccu: un métar e dees da ‘i fionch a tèra,
e un métar e cinquonta ul gir dul füm,
tütt sumaa: vot altez ca fà la guèra…
fàia a gudé, tütt a pieg, segont a l’è ‘l custüm.
“La stofa l’è alta settanta e a cünt fài,sarìan növ métar, però, l’è mia tütt:gh’è la balzàna, e chì i métar par cüntài,bisögn divid la stofa in sü ‘l so brütt:
parchè, par via dul cuntrast, u la balzàna
a la gh’avrà ‘l scuzés in sèns urizuntàl
e quel ca l’è – propi par dì – u la sutàna
bisögn ca’l sia in sènso verticàl…
quindi, calculàndas ca vegna föratre list in sü l’altezza, ul cünt l’è faj:a ìn tri métar – l’è ‘n cünt d’un fiö da scöra –tri pü növ – cum’em dit prima – a sem a taj…
Sa scapa mia: in dudas métar precìs.”
– “Va bèn, la taja giô – la dis la mama –
Però al fa ‘l piasé: a sìan dü taj divìs…
Cu’i sart a bögn fa ‘nscì, se no l’è grama.”
– “Son d’accord – al fa ‘l Butìn – cum’a la dis lee:un növ métar, e un trii, pö, sa la vör,ga tajj onch i vot altez di fionch ai pee,inscì la rèsta a post, e in paas cul cör.”
– “No – la dis anmò la mama – no ‘l fa ‘l cünt…
E ‘l faga ‘l bravu: una moon a la cusciènza,
mi vöi pagà, sont mia da quj ca dà i scünt
e fan marcà… pö, ga fan la riverènza!”
– “Eccu fai – dis ul Butìn – dùdas par vot:Növ e sessanta, pö a gh’è, par la balzàna,un tocc da födra: duu par növ desdott…fan, vündas e quaranta tütt la sutàna.”
– “Mai pü, sciur!!... – la s’ciopa fö la mama –
Tütt qujj danée lì: ma lü l’è dree strapàm…
gô scià dü scüd… e la tèsta mè na fiama:
dô altéz mèen püttòst… – l’è inütil a guardàm…
– adré la tusa – gh’è tropa metradüra…Tal disi anmò: dô altéz mèen e bèl e faj,parchè dopu, gh’è pö la finidüra,e cunt tütt sti métar, ôila mè: sem bèl e naj.
“Par mo, te set na tusa da desdòt ann,
e vegnarà ul to mumènt onca par ti:
quond saret innònz d’età, e senza affàn
te pudarét dispôn e fa, ‘n ca mei da mi”.
– “A no!!! – al salta sü ‘l Butìn, tra ‘l divertìie l’esasperaa – Ul so dì al var nagôt:par na sutàna, ca cünta – o gènt sentìi: –in mia i danée ô i ann, ma l’è… quel che ghè sôtt”.»
RINALDO
MANGANO
(Ginevra
16 febbraio 1903 – Varese 24 marzo 1988)
«Punta, per la sua poesia
dialettale, su temi piuttosto consueti a questa: la nota
encomiastica-regionalistica o la battuta spiritosa e umoristica, raggiungendo
effetti abbastanza piacevoli.»
«C’è nell’insieme delle sue poesie
una capacità descrittiva puntigliosa e precisa. L’immagine della sua Varese ne
esce nitida, sia dai ricordi, sia dalla contemporaneità, come una foto a tutto
campo che ne riassume le caratteristiche.»
«Un trasporto verso la nostalgia
del passato, attraverso il rimpianto di un presente poco comprensibile e
compreso.»